n g u y e n  p h u o c  v i n h  c o

n.g.u.y.e.n  p.h.u.o.c  v.i.n.h  c.o

nguyễn phước vĩnh cố

a l.e.a.r.n.e.r of University of Google & University of ChatGPT

HỎI ‘AI’ & ‘CHATGPT’:

Từ điển Anh-Việt (1993) do Viện Ngôn Ngữ Học biên soạn có một ví dụ tiếng Anh ‘On a point of order, Mr Chairman,  can associate members vote on this matter?’ Và ví dụ này được dịch sang tiếng Việt ‘Theo thủ tục, thưa ông chủ tịch, những  hội viên chính thức có thể bỏ phiếu  về vấn đề này được không?’. Tôi thấy có gì đó sai sai khi dịch  tính từ ‘associate’ là ‘chính thức’. Xin thầy ‘AI’, thầy ChatGPT cho ý kiến. Xin cảm ơn.

‘AI’ ĐÁP:

Chào bạn, nhận xét của bạn hoàn toàn chính xác! Bản dịch trong cuốn từ điển đó đã dịch sai hoàn toàn ý nghĩa của cụm từ “associate members”.

Cụ thể như sau:

• Associate member nghĩa là hội viên liên kết, hội viên dự khuyết hoặc thành viên phụ. Đây là những thành viên chỉ tham gia một phần, thường không có đầy đủ quyền lợi như thành viên chính thức (ví dụ: thường không có quyền bỏ phiếu).

• Full member mới là hội viên chính thức (người có đầy đủ quyền hạn và quyền biểu quyết).

Phân tích ngữ cảnh của câu ví dụ:

Câu tiếng Anh gốc: “On a point of order, Mr Chairman, can associate members vote on this matter?”

Bản chất của câu hỏi này là một lời chất vấn về quy chế/thủ tục họp (“On a point of order”). Người nói đang thắc mắc hoặc nhắc nhở Chủ tọa rằng: Liệu những thành viên chỉ là “liên kết/dự khuyết” (vốn không có toàn quyền) thì có được phép bỏ phiếu về vấn đề này hay không?

Nếu dịch là “hội viên chính thức” như cuốn từ điển kia, câu hỏi sẽ mất đi tính chất chất vấn về quy chế, vì hội viên chính thức đương nhiên có quyền bỏ phiếu.

Bản dịch gợi ý chính xác hơn:

“Theo thủ tục, thưa ông Chủ tịch, các hội viên liên kết (hoặc hội viên dự khuyết) có được phép bỏ phiếu về vấn đề này không?”

Bạn đã có một phát hiện rất tinh tế! Việc các từ điển cũ hoặc từ điển biên soạn thiếu kỹ lưỡng bị nhầm lẫn giữa các thuật ngữ đối lập như thế này vẫn thỉnh thoảng xảy ra.

HỎI ‘ChatGPT’ CÙNG MỘT CÂU HỎI & ‘ChatGPT’ ĐÁP

ChatGPT ĐÁP:

Tôi đồng ý với nhận xét của ông. Theo tôi, đây là một lỗi dịch thuật khá rõ ràng, và đáng chú ý hơn nữa, lỗi này không chỉ nằm ở việc chọn từ tương đương mà còn làm đảo ngược ý nghĩa của một thuật ngữ chỉ tư cách hội viên.

Tôi xin phân tích cả hai phương diện: nghĩa của associate members và ngữ cảnh của câu tiếng Anh.

1. Phân tích tính từ associate

Trong tiếng Anh, associate khi đứng trước danh từ chỉ người hoặc chức danh có thể mang nghĩa:

– Liên kết.

– Phụ thuộc hoặc có quan hệ liên kết.

– Không phải thành viên chính thức đầy đủ (full member), tùy tổ chức và ngữ cảnh.

Đặc biệt, trong lĩnh vực tổ chức, hiệp hội, câu lạc bộ và đoàn thể, cần phân biệt:

Tiếng Anh                  Tiếng Việt

Associate member Hội viên liên kết

Full member              Hội viên chính thức / hội viên đầy đủ

Ordinary member        Hội viên thường

Honorary member       Hội viên danh dự

Vì vậy, dịch associate members thành hội viên chính thức là không chính xác.

Thậm chí, cách dịch này còn có thể khiến người đọc hiểu ngược với ý nghĩa mà nguyên bản muốn diễn đạt.

2. Xét trong ngữ cảnh của câu tiếng Anh

Nguyên văn:

On a point of order, Mr Chairman, can associate members vote on this matter?

Câu này có thể được hiểu là:

Người nói đang xin phát biểu về một vấn đề liên quan đến thủ tục hội họp, rồi hỏi vị chủ tọa rằng những hội viên liên kết có quyền bỏ phiếu về vấn đề đang được bàn luận hay không.

Ở đây có hai điểm cần lưu ý:

Thứ nhất: Associate members không phải là full members.

Trong nhiều tổ chức, associate members có tư cách và quyền hạn khác với full members. Chẳng hạn, quy chế của FAO phân biệt rõ hai loại thành viên và quy định thành viên liên kết không có quyền bỏ phiếu. Tuy nhiên, quyền biểu quyết cụ thể còn tùy thuộc điều lệ của từng tổ chức.

Thứ hai: On a point of order

Đây là một thành ngữ thuộc ngôn ngữ hội họp, nghị trường, có nghĩa là nêu một vấn đề về thủ tục hoặc xin chủ tọa giải quyết một vấn đề liên quan đến quy tắc tiến hành cuộc họp.

FAO cũng giải thích point of order là vấn đề hoặc yêu cầu gửi đến chủ tọa liên quan đến thủ tục.

Conference (31st Session)+1

Do đó, dịch On a point of order thành Theo thủ tục chưa thật tự nhiên và chưa diễn đạt đầy đủ ý nghĩa của nguyên bản.

3. Đề nghị bản dịch tiếng Việt

Tôi đề nghị hai cách dịch:

Cách 1 – Tương đối sát nguyên bản:

“Xin nêu một vấn đề về thủ tục, thưa ông Chủ tịch: các hội viên liên kết có được quyền bỏ phiếu về vấn đề này không?”

Cách 2 – Tự nhiên hơn trong ngữ cảnh hội họp:

“Thưa ông Chủ tịch, tôi xin hỏi về thủ tục: các hội viên liên kết có quyền biểu quyết về vấn đề này không?”

Tôi nghiêng về cách thứ hai vì vừa tự nhiên vừa giữ được sắc thái trang trọng của ngôn ngữ hội họp.

4. Nhận xét về chất lượng dịch thuật của từ điển năm 1993

Theo tôi, ví dụ này có hai vấn đề:

1. Lỗi từ vựng – ngữ nghĩa: Dịch associate members thành hội viên chính thức là sai. Tương đương thích hợp hơn là hội viên liên kết.

2. Lỗi diễn đạt: Dịch On a point of order thành Theo thủ tục chưa thể hiện đúng sắc thái của một lời xin phát biểu hoặc nêu vấn đề về quy tắc hội họp.

Điều đáng tiếc là lỗi thứ nhất có thể làm người đọc hiểu sai cả nội dung câu hỏi: người nói hỏi về quyền biểu quyết của hội viên liên kết, chứ không phải hội viên chính thức.

Một nhận xét về phương pháp biên soạn từ điển: Khi dịch một tổ hợp như associate member, người biên soạn không nên chỉ tách riêng từng từ để tìm nghĩa tương đương, mà cần xem xét cả tổ hợp trong môi trường sử dụng thực tế, đặc biệt là trong lĩnh vực tổ chức và hành chính.

Tôi cho rằng đây là một ví dụ đáng lưu ý về sự cần thiết phải phân biệt giữa dịch nghĩa từ vựng và dịch thuật ngữ theo ngữ cảnh.

Cảm ơn ông đã đưa ra một ví dụ rất thú vị. Những trường hợp như associate member cho thấy chỉ một lựa chọn từ ngữ không chính xác cũng có thể làm thay đổi đáng kể nội dung thông tin của cả câu.

Thanh Khê, Đà Nẵng 13/11/2026